2-3-1 نمونه هایی از نقش تحول مکان در تحول اجتهاد..42
2-4 معنای لغوی زمان………………………….43
2-4-1 نمونه هایی در زمینه تحول اجتهاد با تحول زمان43
2-5 معنای لغوی عرف 44
2-5-1 نمونه ای از نقش تحول عرف در تحول اجتهادی45
2-6 نقش احوال آدمیان در تحول فقه اجتهادی46
2-6-1 نمونه ای از تحول آدمیان در تحول فقه اجتهادی 46
2-7 اسلام و مقتضیات زمان 46
2-8 نقش زمان و مکان در اجتهاد 47
2-9 دخالت دو عنصر زمان و مکان در اجتهاد 48
2-9-1 احکام و قوانین ثابت و پایدار48
2-9-2 احکام متغییر و غیر ثابت 48
2-10 مفهوم نسخ در احکام 49
2-11 علت تغییر قبله مسلمانان 51
2-12 مفهوم تاثیر گذاری زمان و مکان 52
2-12-1 تبعیت احکام اسلام از ذوق و سلیقه 52
2-12-2 تبعیت احکام دینی از پدیده های جدید اجتماعی، صنعتی و علمی 53
2-12-3 تاثیر به معنای تغییر و نسخ احکام الله 53
2-12- 4 تغییر حکم الله واقعی 54
2-13 نقش زمان و مکان در اجتهاد از دیدگاه قران کریم و ارائه مصادیق و نمونه های از آن کتاب سعادت بخش و انسان ساز 55
2-14 تعریف مساله تدریجی بودن احکام و فلسفه آن 56
2-15 جایگاه زمان و مکان در روایات 58
2-15-1 زمان و مکان در روایات اهل بیت علیهم السلام..58
2-15-2 رنگ کردن مو58
2-15-3 شکل لباس 58
2-15-4 برخورد با اسیران 59
2-15-5 فروش ادوات جنگی به مخالفان 59
2-16 نقش زمان و مکان در سیره معصومین 59
2-17 ادله امکان تغییر برخی از احکام 60
2-17-1 اصل تبعیت احکام از مصالح و مفاسد واقعی 61
2-17-2 اصل ولایت فقیه و اختیارات ولی امرمسلمین 63
2-18 مثالهایی از احکام حکومتی واختیارات حاکم اسلامی از نظر مطهری 64
2-19 قاعده های که مصصح برخی از تغییرات و تحولات در احکام اسلامی است عبارتند از 65
2-19-1 قاعده لاضرر 65
2-19-2 قاعده نفی عسر و حرج 65
2-19-3 اصل تقدم اهم بر مهم در باب تزاحم67
2-20 تاثیر زمان و مکان در اجتهاد از نظر امام خمینی(ره) 68
2-21 نقش زمان و مکان در آرای فقهی فقها 70
2-21-1 نظریه مرحوم آیت الله العظمی بروجردی 70
2-21-2 نظریه علامه شهید صدر 70
2-22 نظر فقهای امامیه درباره تحول اجتهاد 71
2-22 نتایج قایل شدن به تاثیر زمان و مکان در ابعاد مختلف جامعه اسلامی، از این قرار است 73
فصل سوم: مهمترن مباحث تحول اجتهاد در ادوار مختلف امامیه
3-1 تحولات اجتهاد در ادوار فقه امامیه 76
3-1-1 دوره اول، عصر پیدایش مبادی اجتهاد76
3-1-2 آسان بودن اجتهاد در دوره اول 78
3-2 منابع اجتهاد و تفقه 80
3-2-1 عوامل پیدایش تدریجی اصول احکام 81
3-3 دومین دوره عصر تمهید و زمینه سازی به کارگیری اجتهاد 81
3-4 زمان پیدایش پدیده انسداد باب اجتهاد 82
3-5 دلایل گسترده تر اجتهاد در دوره دوم 82
3-5-1 امر امامان به تفریع و تطبیق 82
3-5-2 امر امامان به صادر کردن فتوا83
3-5-3 پذیرش امام شیوه معاذ را در بیان فتوا83
3-5-4 تدوین کتابهای اصولی در این دوره84
3-5-5 ارجاع امامان به بعضی از عالمان84
3-5-6 منع از فتوای بدون علم85
3-5-7 امر امام به رها کردن اراء دیگران85
3-6 اجتهاد صحابه85
3-7 اجتهاد تابعین 85
3-8 از پیشوایان دیگر شیعه در عصر تابعین 86
3-8-1 اجتهاد در عصر امام باقر(ع) 86
3-8-2 نمونه ای از اجتهاد امام باقر 87
3-8-3 نقش امام صادق در گسترش اسلام 88
3-9 مشهورترین فقیهان در زمان تابعان عبارتند از 90
3-10 اجتهاد در زمان تابعان تابعین 90
3-10-1 امامان شیعه در زمان تابعان تابعین 91
3-11 کتابهای حدیثی شیعه 92
3-12 دوره سوم، عصر تدوین قواعد اصول و عناصر مشترک اجتهادی 92
3-12-1 نخستین کسی که علم اصول را تدوین کرد93
3-12-2 ویران شدن بنیاد اخباریگری توسط ابن جنید 93
3-13 دوره چهارم، عصر به کارگیری عناصر مشترک اجتهاد منابع 94
3-13-1 نتایج مفید عمل شیخ طوسی 95
3-13-2 ایستایی و رکود اجتهاد پس از شیخ96
3-14 دوره پنجم، عصر گسترش استدلال در مسائل اجتهاد 96
3-14-1 ابن ادریس طلایه دار دوره پنجم 97
3-14-2 نتایج مفید کار ابن ادریس 98
3-14-3 آثار ابن ادریس 98
3-15 دوره ششم، عصر تکامل اجتهاد 99
3-16 دوره هفتم، عصر ژرف اندیش در بحث های اجتهادی 100
3-16-1 نوآوریهای شیخ در علم اصول 101
3-17 دوره هشتم، عصر کاربرد فارگیر اجتهاد نوین 101
3-17-1 امام خمینی طلایه دار دوره هشتم101
3-17-2 منابع اجتهاد از دیدگاه امام 103
3-17-3 ویژگیهای امام در مقام استنباط 103
3-17-4 اجتهاد معتبر از دیدگاه امام 104
3-17-5 شیوه اجتهادی امام 105
3-17-6 روش امام راحل در طرح مسائل فقهی 106
3-17-7 نتایج مفید کار عظیم امام راحل در حوزه فقه اجتهادی 106
3-18 معنای لغوی ادوار108
3-19 ملاک ادوار فقه شیعه 108
3-20 ادوار فقه شیعه 109
3-21 دوره اول حضور امام 110
3-22 ویژگی این دوره(اول) 112
3-23 دوره تشریع از آغاز بعثت تا رحلت پیامبر 112
3-23-1 کیفیت پیدایش فقه در این مرحله 113
3-23-2 خاستگاه فقه و تشریع در این دوره 113
3-23-3 مکان و زمان وحی 114
3-23-4 چگونگی دعوت پیامبر 114
3-23-5 تدوین فقه و شریعت 115
3-23-6 اجتهاد پیامبر 115
3-23-7 اجتهاد در زمان صحابه 117
3-23-8 وضعیت کلمه فقه و فقیه در مرحله تشریع 117
3-24 دوره دوم، تفسیر و تبیین شریعت از سال 11 ه ق تا آغاز غیبت صغری(260 ه ق) 118
3-24-1 امتیازات فقه شیعه 119
3-25 دوره سوم: عصر محدثان یا شکوفایی اجتهاد و قانونمندی فقه از آغاز غیبت صغری(260 ه ق) تا ظهور شیخ الطایفه 436 ه ق) 120
3-25-1 ویژگی های دوره سوم فقه شیعه 120
3-25-2 امتیازات دوره سوم 121
3-26 دوره چهارم: عصر کمال و اطلاق اجتهاد از ظهور(شیخ الطائفه 436 ه ق تا رحلت او 360 ه ق) 122
3-26-1 امتیازات دوره چهارم 123
3-27 دوره پنجم: رکود دانش فقه یا عصر تقلید124
3-28 دوره ششم: عصر نهضت مجدد مجتهدان 126
3-28-1 امتیازات دوره ششم 126
3-29 دوره هفتم: عصر پیدایش مذهب اخباریان 129
3-29-1 امتیازات دوره هفتم 128
3-30 دوره هشتم: عصر جدید استنباط یا عصر اعتدال و تکامل اجتهاد 129
3-30-1 نقش وحید بهبهانی در نوسازی علم اصول130
3-30-2 پیدایش اخباریان و مقاومت اصولیون130
3-31 موارد اختلاف بین اصولیین واخباری 132
3-31-3-1 اجتهاد و تقلید 132
3-31-3-2 ضرورت علم اصول فقه 132
3-31-3-3 بحث حجیت ظن132
3-31-3-4 ادله احکام 132
3-31-3-5 دلیل عقل 133
3-31-3-6 اصول عملیه 133
3-32 امتیازات دوره هشتم 133
3-34 ویژگی های دوره هشتم 134
3-35 دوره نهم، عصر حاضر یا تعمیق و توسعه مباحث و اوج گیری اجتهاد از مرجعیت شیخ انصاری(1266 ه ق تا تدوین قانون اساسی ایران 1399 ه ق) 135
3-35-1 امتیازات دوره نهم 136
3-35-2 ویژگی های دوره نهم 137
3-36 دوره دهم، عصر تجربه عملی ساختن فقه یا عصر حاکمیت فقه از تدوین فقه قانون اساسی جمهوری اسلامی(1399 ه ق تا زمان حاضر) 138
3-36-1 دیدگاه امام خمینی در خصوص فقه واجتهاد 139
3-36-2 دیدگاه رهبر معظم انقلاب درباره بایسته های حوزه و فقه 140
فصل چهارم: انفتاح و انسداد در باب اجتهاد
4-1 معنی لغوی انفتاح و انسداد142
4-2- زمان انسداد 143
4-3 علل پیدایش پدیده انسداد باب اجتهاد 143
4-4 پیامد های منفی انسداد باب اجتهاد 146
4-5 زمزمه های اولیه پیدایش اخباریون 146
4-6 تاریخ اخباریون 147
4-7 احیاگران مکتب اخباری 148
4-8 گوشه هایی از طرز تفکر اخباریون 149
4-9 برخورد اخباریان با قران150
4-10 شکست مکتب اخباری 151
4-11امتیازات مبارزات وحید بهبهانی 153
4-12 فتح باب عملی در اجتهاد 154
فصل پنجم: نتیجه گیری و پیشنهادات
5-1 نتیجه گیری 156
5-1-1 پیشنهادات 158
منابع فارسی 160
منابع عربی 164
مقالات و مجلات 165
چکیده
اجتهاد به معنای عام آن یکی از اساسی ترین و عمومی ترین مسائل حیاتی انسان می باشد، مسئله اجتهاد فطری است و اختصاص به مکتب تشیع ندارد. بلکه در معنای خاص آن می تواند به عنوان مبنای گفتمان و سوژه قابل بحث و معیار و محور مشترک و قابل توجه در میان مذاهب اسلامی به ویژه در عصر حاضر مطرح باشد. و به عنوان یکی از عناصر وحدت بخش در میان مسلمانان مورد توجه قرار گیرد و همچنین شکاف بین سنت و مدرنیم را پر کند و به دین قوت بخشد. زیرا منابع استخراج احکام شریعت کتاب، سنت، اجماع، عقل می باشد و روایت و احادیث و آیات متعددی نسبت به جایگاه اجتهاد در اسلام وجود دارد. اجتهاد که عبارت است از استخراج احکام عملی اسلام از ادله معتبر شرعی، و یافتن پاسخ برای مسائل جدید به عهده آن است، اهمیت و ضرورت وجودیش در همگام نمودن فقه با نیازهای متغیر بشری، در تطبیق و هماهنگ نمودن عمل فرد و جامعه با موازین شرعی، آشکار می گردد. مسلما با گذر زمان، پیشرفت تمدن بشری و زیاد شدن ارتباطات جوامع گوناگون، موضوعاتی جدید و رویدادهایی تازه به وقوع می پیوندند که به علت ابتلا جامعه اسلامی به آن ها، پاسخ می طلبند و تنها راه پاسخ به آن ها متوسل شدن به اجتهاد است. این پایان نامه که به روش کتابخانه ای تدوین شده است با عنوان بررسی تحولات اجتهاد در ادوار مختلف فقه امامیه به بهره گیری از منابع فقهی، تاریخی، به تحولات اجتهاد پرداخته و می کوشد تا تحولات اجتهاد و ضرورت های آن را در ادوار مختلف فقه امامیه به عنوان تاثیرگذارترین موضوع در تاریخ فقه مورد کنکاش قرار داده و اهمیت آن را به رخ کشد. زیرا یکی از افتخارات فرقه امامیه این است که، به علت حرکت معتدلانه و بدون هر گونه افراط و تفریط خود هیچ گاه باب اجتهاد را به روی خویش مسدود نساختند. بدین سبب می توان گفت این تلاش ها می تواند سرفصلی برای یک تحقیق مفصل فقهی و تاریخی در این موضوع باشد.
واژگان کلیدی: اجتهاد، فقه امامیه، ادوار فقه
مقدمه
اجتهاد یکی از برجسته‌ترین شاخصه های فقه اسلامی به ویژه شیعه است. بدون شک دانستن تاریخ پیدایش و تحوّل هر علم در درک مسائل آن علم نقش بسزایی دارد. پیشینه اجتهاد به عصر پیامبر اکرم ص باز می‏گردد عمده احکام و اوامر و نواهی الهی در دوران اقامت در مدینه و تشکیل حکومت اسلامی توسط آن حضرت، در قالب آیات مدنی قرآن کریم ابلاغ گردید. به این ترتیب، در زمان حیات رسول خدا ص هر دو منبع اصلی استنباط احکام، کتاب و سنت، در کنار یکدیگر شکل گرفتند. اجتهاد در طول تاریخ زندگی بشری نیرویی است که فقه را با مظاهر نوین زندگی همگام می کند و از ناحیه مصادیق، تطور و گسترش می بخشد. در عین حال، اصل تشریع را همواره ثابت نگاه می دارد. پس اجتهاد وسیله‌ای است که فقه را از رکود و توقف در برابر رویدادهای زمان حفظ و آن را با احتیاجات و نیازهای نوین زندگی بشری، هماهنگ می‌نماید. پس اجتهاد برای فقه اسلامی امری ضروری است. زیرا بدون آن فقه هیچ گاه نمی تواند پویا و متحرک و همگام با رویدادهای زندگی انسان ها در بستر زمان باشد. آن چه امروز گاهی به عنوان نارسایی فقه عنوان می شود، واقعاً نارسایی موهومی است. انسداد باب اجتهاد، پیامدهای ناگوار و دردناک تر از همه، رکود و جمود در فقه و اصول را در حوزه های علمیه اکثر بلاد اسلامی به همراه داشت که دامنه آثار منفی آن، فقه دیگر مذاهب را نیز فرا گرفت و حتی فقه شیعی نیز از تأثیرات منفی آن در امان نماند. اجتهاد آن قدرها صعب الوصول نیست، از آن جایی که اجتهاد، هدف علم اصول فقه و ثمره آن است؛ در میان شیعه و دیگر مذاهب دارای پایگاه ویژه‌ای می‌باشد، همه مشکلات ناشی از بی‌قانونی، در پرتو شایستگی و کاردانی اجتهاد پویا، حل و فصل می‌گردند. در این روزگار بر اساس اندیشه شیعه، به خاطر دوری از رهبران معصوم، راهی به سوی علم به احکام شریعت جز اجتهاد وجود ندارد و هیچ مرجع دیگری را جز مجتهد نمی‌توان سراغ داشت که برای حوادث روزافزونی که در جوامع بشری پدید می‌آیند، حکم و قانون جامعی ارائه کند. بنابراین، اجتهاد و مرجعیت دینی، از اعتقادات مهم شیعیان در عصر غیبت به حساب می‌آید. فقه اجتهادی و احکام شریعت مبتنی بر منابع اجتهاد و پایه‌های معتبر شرعی است. نخستین و مهمترین آن ها اصول احکام و قوانین کلی است که خداوند آن ها را در ضمن حدود 500 آیه بیان نموده است و دومین منبع مهم، شناخت سنت رسول خدا است که در آن شرایط و موانع احکام به گونه کامل بیان گردید و این منبع از برای مجتهد در مقام استنباط احکام حوادث واقعه و موضوعات مستحدثه، نقش بسیار مهمی را دارد باید دانست در صورتی که اجتهاد در منابع فقهی به کار گرفته نشود، منابع فقه هیچ گاه نمی‌توانند در برابر رویدادها و مسائل تازه پاسخگو شوند و نیز فقه هیچ گاه نمی‌تواند از توسعه مصادیق و فروع برخوردار گردد، و بدین سبب برخی از عالمان و دانشیان اسلامی، اجتهاد را واجب عینی و برخی دیگر واجب کفایی دانسته‌اند، و این بدین جهت است زیرا با اعمال آن در منابع فقهی، نه تنها موجب می‌شود که‌ تفکر فقهی را در قالب های ثابت متحجر و منجمد و راکد نگردد و قوانین و احکام دینی به صورت سنت های راکد و اعمال تکراری و بی روح در نیاید و در برابر رویدادها و پدیده‌های جدید و مسایل تازه از حرکت باز نایستد و در برابر مقتضیات زمان و شرایط آن بیگانه نگردد، بلکه علاوه بر این عاملی است که طرز تفکر اسلامی را پیشاپیش زمان و پدیده‌های آن همواره در حرکت قرار می‌دهد.
الف) بیان مسئله
با توجه به اینکه اجتهاد، هدف علم اصول فقه و ثمره ی آن است، و اجتهاد در اصطلاح اسلامی، بذل جهد و کوشش برای استنباط احکام شرعی فرعی از منابع فقه اسلامی است. اجتهاد به این معنا، کار بسیار مهم و مقدسی است که خداوند در قرآن مجید آن را بر گروهی از مسلمانان واجب کرده است. انسان پس از ایمان به خداوند متعال و شریعت آسمانی اسلام و احساس مسؤولیت در برابر پروردگار، از آن جا که در امتثال اوامر و اجتناب نواهی، خود را بنده خداوند می شمرد، لذا بر خود لازم می داند که رفتار و کردار خود را در همه جنبه های زندگی بر اساس قانون آسمانی و شریعت اسلامی انجام دهد و عقل و اندیشه اش او را وا می دارد که در همه تصرفات فردی و اجتماعی خود، تنها بر اساس آن شریعت حکم کند، بدین معنی که خود را ملزم بداند که همواره از وظیفه ای که دین او عمل بدان را فرمان داده است پیروی نماید. و بنابراین اجتهاد در میان فقه شیعه از اهمیت سرشاری برخوردار است. و همه ی مشکلات در پرتو شایستگی و کاردانی اجتهاد حل و فصل می گردد. در این زمان ها که برای ما به جهت دوری از رهبران معصوم خود، دیگر هیچ راهی به سوی علم به احکام وجود ندارد، جز اجتهاد. بنابراین با توجه به اینکه آنچه در این تحقیق مدنظر است بررسی تحولات اجتهاد در ادوار مختلف فقه شیعه می باشد و اینکه اصل اجتهاد در اسلام چیست؟ بدیهی است طرح این مسئله برای مخاطبان ضمن جذاب و سودمند بودن به واسطه ی حقایق والای دینی، اخلاقی آن، رشته اتصال و ارتباط مسلمانان با اهل بیت پیامبر ص را محکمتر می کند. این تحقیق ضمن اینکه خواننده را در پرتو مقایسه و مقارنه به درک و فهم عمیقی از تحولات اجتهاد نایل می سازد باب جدیدی را برای تحقیقات بعدی فراهم می نماید. امید است مقبول درگاه حضرت احدیت واقع شود.
ب) پیشینه پژوهش
– مرتضی مطهری، در مجموعه آثار خود می نویسد:”از نظر من جهشها و تغییرات کیفی فقه شیعی از روزی که فقها وظیفه اجتهاد را برعهده گرفتند در سه مرحله صورت گرفته است: مرحله اول دراوائل قرن پنجم به دست شیخ طوسی، مرحله دوم در قرن هفتم به دست محقق حلی و علامه حلی و مخصوصا علامه حلی از نظر اصول فقه و جدا کردن حساب احادیث صحاح و ضعاف از یکدیگر، و مرحله سوم در قرن سیزدهم هجری به وسیله خاتم المتاخرین حاج شیخ مرتضی انصاری انجام یافت و اگر جنبه های مبارزه با قشریگری را در نظر بگیریم و سهم عظیم استاد المجتهدین وحید بهبهانی را در مبارزه با جمود اخباریگری فراموش نکنیم و مخصوصا به طرد مکتب اخباریگری از فقه شیعه توجه کنیم باید یک مرحله دیگر اضافه نماییم و آن در قرن دوازدهم به وسیله وحید بهبهانی است.”1
– گروهی از نویسندگان در کمیته علمی کنگره بررسی مبانی فقهی حضرت امام خمینی ره “نقش زمان و مکان در اجتهاد” در کتابشان تحت عنوان اجتهاد و زمان و مکان 1 می نویسند:”اجتهاد در شیعه تا حدود قرن پنجم به معنای رایج آن روز، غیر معمول بلکه ممنوع بود. از این قرن یعنی زمان شیخ طوسی و شیخ مفید که از برجسته ترین علمای شیعه و پایه گذار بسیاری از علوم اسلامی هستند، اجتهاد با مفهوم و محتوای جدیدی مطرح شد”2
– حسین عزیزی در کتابشان تحت عنوان مبانی و تاریخ تحول اجتهاد می نویسند:”به نظر می رسد اجتهاد شیعی هر چند در شیوه ها و قلمرو اجتهاد، ژرفایی و شکوفایی قابل ستایشی داشته و به اصطلاح در دوره های گوناگون، ابواب گوناگون اجتهاد را در عرصه فقه و اصول فتح نموده است، اما در روند تاریخی خود غالبا در چارچوب اجتهاد فردگرایانه محصور مانده و راه خود را در پیش روی از این مرحله، به مراحل دیگر مسدود یافته است.”3
– سیداحمد میرخانی، در کتاب تاریخ اجتهاد و تقلید خود می نویسد:”بنابر مبنائی که شیعه اثنی عشری دارد اجتهاد و تقلید از زمان خود پیغمبر ص بوده ولی نه به این صورتی که فعلا در عصر ما در بین جماعت شیعه متداول است. در زمان خود رسول اکرم(ص) آن حضرت بیان احکام و آیات قران را می کردند و این منصب اختصاص بخود آن حضرت داشته. قران می فرماید: “وانزلنا الیک الذکر لتبین للناس ما نزل الیهم و لعلهم یتفکرون”. سوره نحل آیه 44 ما برای تو قران نازل کردیم تا آن چه برای آنها فرستاده شده بیان کنی شاید که عقل و فکر خود را بکار بسته و به آیات پروردگار خود اندیشه نمایند. از این آیه بخوبی استفاده می شود که بیان قران و احکام آن برای مردم بعهده پیغمبر ص است، در مرتبه اول آن حضرت باید دستور دهد و مردم عمل کنند. 4
– علامه سید عبدالحسین شرف الدین، در کتاب خود با عنوان اجتهاد در مقابل نص می نویسد:”یکی از مواردی که خالد بن ولید در مقابل نص اجتهاد نمود، در روز فتح مکه بود. در فتح مکه پیغمبر ص خالد را از جنگ و کشتار منع فرمود. چنانکه مورخان و سیره نویسان تصریح کرده اند و محدثان موثق با اسناد صحیح خود روایت نموده اند. پیغمبر ص آن روز به خالد و زبیر فرمود: جز با کسی که با شما وارد جنگ می شود، جنگ و خون ریزی نکنید ولی با این وصف خالد بیست و چند مرد از قریش و چهار نفر از”هذیل” را کشت. پیغمبر ص وارد مکه شد، دید زنی را کشته اند. از حنظله کاتب پرسید چه کسی او را کشته است؟ حنظله گفت: خالد ولید. جضرت به وی دستور داد خالد را ملاقت کند و از کشتن زنان و کودکان و مزدوران بر حذر دارد. 5
– احمد لقمانی، در کتاب خود شیخ مفید معلم امت می نویسد:”فقه دانشی است مقدس و نورانی که از وسعتی بسیار و قدمتی فراوان بهره مند است. این علم از قدیمی ترین دانشهای اسلامی است که در همه ی زمانها در سطح بسیار زیادی تعلیم و تدریس می شده است. رشد و تکامل فقهای بسیار ارزشمند و تالیف آثار پربها نشان از اهمیت فراوان این دانش است از آنجا که رسالت این دانش مقدس: بیان وظایف شرعی و بایدها و نبایدهای عملی و تکلیفی مسلمانهاست، فقیهان بزرگی در زمان حضور ائمه ع تربیت شده اند. آنان با تشویق ائمه و راهنمایی آن راهنمایان الهی در نحوه ی استنباط و استخراج فروع از اصول به اجتهاد و فتوا دادن می پرداختند. در دوره ی غیبت این شیوه رو به کندی گرایید و نقل و ثبت حدیث به جای اجتهاد و استنباط نشست. هر چند بعضی همچون ابن ابی عقیل و ابن جنید اسکافی تلاشهایی کردند اما نتیجه ای نبخشید. در سده ی چهارم هجری و با ظهور شیخ شیرین سخن، مرحوم مفید، رواج فقه و تجدید آن به شیوه ی دوره ی حضور ائمه(ع) گردید. این عالم ربانی با اطلاعات گسترده ای که از مکتبهای فقهی اهل تسنن و مشربهای فقهی درمیان عالمان شیعه داشت، به تدوین فقه اجتهادی و تطبیقی پرداخت”.6
ج) سوالات تحقیق:
1- نظر فقهای امامیه در مورد تحولات اجتهاد چیست؟
2- اجتهاد تا چه میزان پاسخگوی مشکلات ناشی از بی قانونی بوده است؟
3- اصل اجتهاد در اسلام چیست؟
4- آیا معصومین هم اجتهاد می نمودند و روششان چگونه بود؟
د) فرضیه ها:
1- اصل اجتهاد و جایگاه ویژه آن در جهان اسلام به عنوان یکی از اصلی ترین مسائل مطرح در مکتب تشیع است.
2-اجتهاد از گستره و ژرفای بیشتری برخوردار بوده است و می تواند به عنوان مبنای گفتمان و سوژه قابل بحث و معیاری ناب از اسلام و مایه ی اتحاد و محور مشترک بین مذاهب باشد.
3- اصولا اجتهاد مایه ی حیات اسلام و پویایی قوانین آن است.
ه) روش تحقیق:
الف- روش پژوهش: روش توصیفی و تحلیلی می باشد.
ب- روش گردآوری اطلاعات: روش کتابخانه ای و مراجعه به منابع و مستندات معتبر فقهی امامیه و نیز استفاده از سایتهای تخصصی فقهی.
ج: ابزار گردآوری اطلاعات: رونوشت و فیش برداری از مجلات، کتب فقهی تشیع.
د: روش تجزیه و تحلیل اطلاعات: بصورت گزینشی و مقایسه ای و تطبیقی از مستندات فقهی.
اهداف پژوهش
1- با توجه به این که تحولات اجتهاد در دورانهای مختلف فقه و تجزیه و تحلیل ابعاد گوناگون آن به واسطه ی عظمت و تاثیر گذاری فوق العاده ی ان در بقاء و حیات اسلامی از نیازهای قطعی جامعه ی اسلامی بوده روشن شدن ماهیت ان امری لازم و ضروری است.
2- هدف علمی این تحقیق بررسی تحولات اجتهاد در مکتب شیعه و بررسی اصل اجتهاد در اسلام می باشد.
ز) ساماندهی تحقیق:
این تحقیق در یک مقدمه و چهار فصل به همراه نتیجه گیری و پیشنهادات تدوین یافته شده است. فصل اول به بیان کلیات تعاریف، مفاهیم و تاریخچه به بررسی پرداخته است. فصل دوم تاثیر مکان و زمان و عرف و احوال آدمیان در اجتهاد مورد بررسی قرار داده است.
در فصل سوم، مهمترین مباحث مربوط به تحولات اجتهاد در ادوار مختلف فقه امامیه مورد بررسی قرار داده شده است. و فصل چهارم به بررسی انفتاح و انسداد باب اجتهاد پرداخته است.
فصل اول:
کلیات
(تعاریف، مفاهیم و تاریخچه)
1- 1 معنای لغوی اجتهاد
در لغت نامه دهخدا اجتهاد به معنی جهد کردن و کوشیدن در رای و صواب جستن آمده است.7
اجتهاد در لغت به معنی تحمل جهد و مشقت باشد چنان که گفته می شود”اجتهاد فی امر ثقیل”8
هم چنین در فرهنگ فارسی معین، اجتهاد به معنای جهد کردن، کوشیدن، مجتهد بودن، کوشا بودن، رای صواب جستن، جهد، سعی، کوشش استادی است. و از نظر فقهی، استنباط مسائل شرعی به قیاس از کلام الله و حدیث و اجماع به شرایطی که در کتب شرعی ثبت است. 9
اجتهاد از ریشه ی”جهد” گرفته شده است و در آن سه مفهوم تلاش، توان و دشواری دیده می شود. صیغه های هم خانواده ای مانند: “اجتهاد””جهاد” و”جهد” نیز بر نوعی تلاش سرسختانه و دشواری علمی و عملی دلالت دارند. اطلاق واژه ی جاهدوا در آیه ی”والذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا”(سوره عنکبوت/ آیه 69) صرفا بر همان معنای لغوی دلالت می کند.
امام خمینی در پیامی، کوشش های علمی و فقهی بزرگان اسلام را بارزترین مصداق جهاد در راه خدا می داند. بعضی از دانشمندان معاصر نیز در پرتو چنین برداشتی از قرآن، این آیه را خاستگاه اجتهاد در اسلام دانسته اند. 10
اجتهاد در لغت به معنی کوشش و جد و جهد کردن است. 11
1-2 اجتهاد در اصطلاح شرعی
اجتهاد در عرف فقها به کار گرفتن کوشش و تلاش است؛ برای بدست آوردن احکام شرعی فرعی، از دلیل های شرعی آن. اجتهاد از جهد گرفته شده و به معنی تحمل مشقت و صرف کردن تمام توان و کوشش است، تا از ادله فقه ظن به حکم شرعی پیدا شود، یا ملکه ای است که در پرتو آن دلیل های شرعی و عقلی را بدست می اورند تا احکام شرعی و وظایف عملی را از آن ها بیرون آورند. و به عبارت دیگر اجتهاد، ملکه ای است که به وسیله آن قدرت بر استنباط حکم شرعی و فرعی از دلیل آن حاصل می گردد. 12
و هم چنین اجتهاد تلاش و به کارگیری توان برای خلاص شدن از شک در رسیدن به ظن غالب اطمینان و بالاتر از آن. 13
اجتهاد به این معنا، کار بسیار مهم و مقدسی است خداوند در قرآن مجید آن را بر گروهی از مسلمانان واجب کرده است و می فرماید:

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

همه ی مومنان نمی توانند برای جهاد و جنگ در راه خدا به سفر بروند، و باید گروهی از مومنان سفر کرده تا در دین خدا تفقه کنند مجتهد شوند و چون بازگشتند، مردم خود را هشدار دهند، باشد که از زشتکاری حذر کنند 14
بنظر می رسد که خاستگاه معنای اصطلاحی اجتهاد، حدیث مشهور زیر است:
اذا حکم الحاکم فاجتهد فاصاب فله اجران و اذا حکم فاجتهد ثم اخطا فله اجرا

هرگاه حاکم، داوری کند و در فهم حقیقت بکوشد و به آن برسد، سزاوار دو پاداش است و هرگاه با تلاش فراگیر حکم کند و به خطا رود، تنها یک پاداش خواهد داشت. 15
“الاجتهاد رد الفروع الی الاصول” مقصود از فروع همان مسائل قضایی و شرعی است و مقصود از اصول منابع و ماخذ قانون است. پس اجتهاد به معنی صاحب نظر شدن در فقه اسلامی است. 16
1-3 فقه در لغت و اصطلاح
واژه فقه که می توان از آن به عنوان دستور العمل و راه و روش زندگی در پرتو فرامین اسلامی یاد کرد، مانند واژه های دیگر دارای معانی مختلف اعم از لغوی و اصطلاحی می باشد.17
فقه در اصل به معنای فهم و دانستن است.18 و دلالت می کند بر ادراک چیزی وعلم به آن.19 و همچنین معنای اصلی و دقیق فقه آن است که انسان با استنتاج از معلومات و قضایای بالفعل و موجود به مجهول دست یابد.20
فقه در لغت به معنای فهم است، چنانکه در آیه قرآن آمده است: “ما نَفْقَهُ کَثِیراً مِمَّا تَقُولُ”(سوره هود/آیه 91) یعنی بسیاری از آن چه می گویی نمی فهمیم و درک نمی کنیم. و همین واژه در اصطلاح فقهاء به معنی آشنایی با احکام فرعی شرعی است. که از راه ادله تفصیلی آن یعنی قرآن، سنت، اجماع و عقل به دست می آید. 21
کلمه فقه به معنای عام آن که شامل اصول اعتقادی و اخلاقی و اجتماعی و حقوقی و قضایی و فروع عملی می شود و نیز کلمه فقیه مستحدث نیستند و به تازگی مورد کاربرد قرار نگرفته؛ بلکه از ابتدای ظهور اسلام رواج داشته اند. بنابراین، این پندار برخی از مستشرقین که مسلمانها این واژه ها را از قوانین فقه رومی اتخاذ کرده اند بی پایه و اساس است، زیرا این کلمات در قرآن کریم و حدیث شریف وارد شده است، از جمله، خداوند متعال در قرآن می فرماید: “فلو لا نفر من کل فرقه منهم طائفه لیتفقهوا فی الدین”(سوره آیه/122)
یعنی پس چرا از میان هر فرقه از آنان، گروهی هجرت نمی کنند تا در مسائل دینی آگاهی بیابند.
امام صادق(ع) فرمود: “اذا اراد الله بعبد خیرا فقهه فی الدین” یعنی آن گاه که خداوند خیر بنده ای را بخواهد، او را در مسائل دینی آگاهی می بخشد.
اصولا واژه فقه در قرآن به معنای فهم و دریافت عمیق حقایق دین و آفرینش است.
قد فصلنا الایات لقوم یفقهون آیه(98/ انعام)
و لکن المنافقین لا یفقهون آیه(7/ منافقون)
فما لهولاء القوم لا تکادون یفقهون حدیثا آیه( 78/ نساء)22
1-4 تعریف امامیه
امام در لغت به کسی گفته می شود؛ که به او اقتدا شود و مردم از او پیروی کنند. چنان که می بینیم به این ترتیب، نقش اساسی دو مفهوم قرآنی امام و امت که هر دو از یک ریشه لغوی هم به دست می آید در فرهنگ تشیع معلوم می شود. معنای لغوی امام و شیعه متمم یکدیگرند. شیعه به معنی پیرو است. و امام کسی است از او پیروی می شود. امامیه و یا شیعه اثنی عشریه اصطلاحا به کسانی گفته می شود که گذشته از اعتقاد به امامت بلافاصله، علی(ع) پس از او حسن بن علی(ع) و حسین بن علی(ع) و نه فرزند ایشان که آخرین آنها مهدی موعود عج است به امامت می پذیرند. شیعیان در بحث اثبات امامت علاوه بر احادیث مسلم نقل شده از پیامبر خدا(ص) برای ضرورت امامت به اموری استناد می کنند که آنها را شئون امامت می دانند و اموری همچون: 1. تبیین و تشریح قرآن و سنت پیامبر خدا2. تلاش برای حفظ و نگهداری دین از نابودی و انحراف 3. تلاش برای تحقق دین 4. الگو بودن. 23
1-5 آیات الاحکام
از آن نوع آیات نورانی قرآن مجید بحث و گفتگو می‌کند که حکمی از احکام عملی شریعت را دربر داشته باشد، و تعداد آنها در قرآن مجید طبق مشهور حدّاکثر به 500 مورد می‌رسد گرچه به یک معنی، تمام آیات قرآن مجید، در واقع امر، آیات الأحکام می‌باشند. چون آیاتی هم که در برگیرند? آیات خلقت یا آیات توحید و خداشناسی یا نبوّت و… می‌باشند. یا خود دارای حکمی هستند یا دارای بار فقهی می‌باشند یا در ارتباط با مبدأ احکام هستند که سرچشمه ی آیات می‌باشد. در هر صورت منشأ اثبات تکلیف جهت مکلّفین، می‌باشند. امروز در اصطلاح فقهاى کرام، آیات احکام آن نوع از آیات الهى در قرآن مجید مى‌باشند که یک حکم فرعى فقهى را دربر داشته باشند از منطوق صریح یا از مفهوم موافق یا مخالف آن، حکمى از احکام فقهى استفاده گردد که در روند عمل تکلیفى مکلّف، قرار گرفته باشد. بنابراین تعریف عامّ، آیات الاحکام در پى فروع فقهى و موارد جزئى از اعمال تکلیفى روزانه یا ماهانه یا سالان? او قرار دارد و از لحظه‌هاى تکلیف، تا پایان عمر او از وظائف فردى، تربیتى، اجتماعى، قضائى یا جزائى و جنایى و دیاتى او بحث و گفتگو نماید.24
1-6 تاریخچه اجتهاد
ادوار و سیر احکام از دو دوره تشکیل می شود:
الف: دوره ی تشریع:
دوره ی تشریع دوره ی وضع، جعل و صدور احکام است که از زمان بعثت رسول اکرم ص آغاز شد و به وسیله ی قرآن و سنت پیامبر انجام پذیرفت. پس اصول کلی احکام شرع مقدس اسلام و قسمتی از فروع آن در عصر بعثت، توسط رسول گرامی اسلام به صورت تدریجی و در مدت بیست و سه سال به جامعه و مردم ابلاغ گردید. چنان که امام کاظم(ع) می فرمایند:
“کل شی ء فی کتاب الله و سنه نبیه صلی الله علیه و آله”.
حکم کلی هر چیزی در کتاب خدا و سنت رسول او- صلی الله علیه و آله- نهفته است”.
بنابراین بعد از رحلت آن حضرت هیچ گونه حکم کلی وضع و تشریع نگردیده است. نهایت آن که برخی از احکام و اصول کلی که در آن زمان به گونه ای مجمل بیان شده، در دوره های بعد به صورت تفصیل در آمده و یا فروع آن توضیح داده شده است. بدین جهت امام باقر(ع) به اصحاب خود می فرمودند:
“اذا حدثتکم بشی ء فاسالونی من کتاب الله”.
حکم هر چیزی را که برای شما گفتم دلیل و اصل آن را در کتاب خدا از من بخواهید.
البته این بدین معنی نیست که منابع و مآخذ احکام فقط قرآن و سنت رسول گرامی اسلام است و در استنباط احکام و مسائل شرعی از امامان-علیهم السلام- بی نیاز هستیم، بلکه سنت از نظر شیعه علاوه بر سنت پیامبر شامل سخنان و راه و روش خاندان عصمت و طهارت نیز می شود چنان که امام صادق(ع) می فرمایند:
“کتاب الله فیه نباما قبلکم و خبرما بعدکم و فصل ما بینکم و نحن نعلمه”.
کتاب خدا قرآن کتابی است که خبرهای پیش از شما و بعد از شما در آن است. و قرآن داور میان شماست و ما هستیم که معانی آن را می دانیم.
ب: دوره ی تفریع:


پاسخ دهید